تبلیغات
دلتنگیای من - بررسی تاثیرات فرهنگی و اجتماعی آزادسازی خرمشهر بر هویت ملی
دلتنگیای من

بررسی تاثیرات فرهنگی و اجتماعی آزادسازی خرمشهر بر هویت ملی

یکشنبه 2 خرداد 1389

نوع مطلب :اجتماعی، 

مفهوم هویت و به ویژه هویت ملی از جمله مفاهیم اساسی است كه در عصر جدید بوجود آمده است. احیای آن از سوی بعضی از متفكران جهان سوم به منظور ایجاد یك نوع وفاق و همبستگی اجتماعی برای مقاومت در مقابل یك سری از حوادث پیش آمده اجرا می‌شود. در واقع، واژه هویت به معنای مشابه سازی و یكسانی به كار می‌رود (جنگینز، ص 5) بدین معنای كه فرد مجموعه خصایص و خصوصیات رفتاری خود را از روی آن، به عنوان یك گروه اجتماعی می‌شناسند. هویت ملی و قومی نوعی از هویت جمعی است كه در آن احساس همبستگی با اجتماع بزرگ ملی و قومی و نیز آگاهی از آن نوعی احساس تعلق و فداكاری در راه آن است.(اشرف، ص 8)

با این حال می‌توان گفت هویت موجب پیوستگی، همراهی و چسبندگی اعضای یك جامعه است . به عنوان مثال منافع مشترك و سرنوشت مشترك یكی از مهم‌ترین وجوه هویت می‌باشند.

البته، نباید از این نكته غافل شد كه مفهوم هویت یكی از مهمترین مباحث مربوط به علوم اجتماعی می‌باشد كه دارای پیچیده‌ترین مفاهیم در این علم است، كه در این رابطه در مقایسه با دیگر مفاهیم علوم اجتماعی آثار كمتری درباره آن وجود دارد.

هویت ملی: تعریف و ابعاد آن

از هویت ملی نیز چون سایر مفاهیم در علوم انسانی تعاریف مختلفی ارائه شده است كه همگی دارای جوهره مشتركی است كه برگرفته از ابعاد و عناصر اصلی هویت ملی است.

هویت ملی فرایند پاسخگویی آگاهانه یك ملت به پرسش‌های پیرامون خود، گذشته، كیفیت، زمان، تعلق خاستگاه اصلی و دایمی، حوزه تمدنی، جایگاه سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و ارزش‌های مهم از هویت تاریخی خود است.

از نظر جامعه‌شناختی هویت ملی دارای ابعاد اجتماعی و تاریخی، جغرافیایی، سیاسی ، دینی ، فرهنگی و ادبی است.

بعد اجتماعی هویت ملی، ناظر به احساس تعلق خاطر مشترك و تعهد افراد به اجتماع ملی است. بعد تاریخی، بر خاطرات، رخدادها، شخصیت‌ها و فراز و نشیب‌های تاریخی و بعد جغرافیایی، به قلمرو یك سرزمین مشخص نظر دارد. بعد سیاسی هویت ملی ، تعلق به یك نظام واحد سیاسی و ارزش‌های مشروعیت‌بخش به یك دولت ملی است و بعد دینی هویت مقایسه مذهبی مشترك و وفاداری و اعتقاد به آیین‌های آن است.

ابعاد فرهنگی و ادبی نیز ناظر بر سنت‌ها، اسطوره‌ها، فولكورها، هنر، معماری ، زبان و ادبیات ملی است.

علاقه و دلبستگی به عناصر هویت ملی، فی الجمله در كلام و رفتار مردم متعلق به آن هویت، تجلی محسوس دارد. چنانكه كمتر فردی از یك جامعه را می‌توان سراغ گرفت كه دارای تعلق خاطر عاطفی به سرزمین، آداب و رسوم، فرهنگ و زبان مادری نباشد. بخش محلی از این تعلق خاطر به فرایند نهادینه سازی این عناصر در شخصیت فرد در دوران كودكی باز می‌گردد. سرزمین و جغرافیای طبیعی؛ یعنی محیطی كه فرد در آن چشم باز می‌كند و خاطراتش در آن شكل می‌گیرد، از نخستین عناصر هویت است كه در ذهن افراد جای می‌گیرد و در بزرگ سالی نیز توام با خاطرات عهد كودكی همواره با آدمی همراه است.

همچنین پیوند با یك نظام سیاسی و احساس وفاداری به آن در قالب یك دولت ملی، بخش‌هایی از هویت ملی هستند كه گرچه اكتسابی هستند، اما احساس وفاداری و تعلق عاطفی و عمیق را ایجاد میكند كه فرد ناخودآگاه نسبت به آن‌ها یك رابطه صمیمانه برقرار می‌كند و خود را در پیوند و تعلق به آن و جدا از سایر هویت‌های متفاوت تقسیم‌بندی می‌كند میدان بروز این تعلق خاطر ، اغلب جایی است كه عنصر معارضی با این گرایش‌های درونی شده، ظهور می‌كند. به عنوان مثال، هنگامی كه سرزمین،‌تاریخ و ارزش‌های دینی و فرهنگی كشور در تصرف قرار می‌گیرد، تعلق‌خاطر انسان به این عناصر او را به صف‌بندی و تعیین جایگاه خود در معارضه می‌كشاند و نوعاً در ردیف حامیان عناصر هویت ملی قرار می‌دهد. بدین‌سان عرصه ظهور و بروز تعلق خاطر به ابعاد هویت ملی زمانی است كه احساس می‌شود این عناصر مورد قضاوت ناعادلانه ، تعرض یا بی‌مهری قرار گرفته‌اند. در چنین مواقعی فرد میل به احساس جانبداری از عناصر هویتی خود را در قالب رفتار، كلام یا جهت‌گیری خاص نشان می‌دهد. (گودرزی، ص112-114)

در این مقاله كوشیده‌ایم بانگاهی ژرف‌تر بر یكی از بزرگترین و مهم‌ترین عملیات‌های دوران دفاع مقدس، تعلق‌خاطر رزمندگان اسلام را با عناصر هویت ملی ارائه نماییم.

در واقع این مقاله را بر مبنای تحلیل تعلق خاطر رزمندگان اسلام در عملیات آزادسازی خرمشهر، به عناصر و شاخص‌های هویت ملی قرار می‌دهیم. با این تذكر كه عملیات آزادسازی خرمشهر به عنوان فتح و نصر عظیم است، فراخور این مقاله فقط هویت اجتماعی و فرهنگی عملیات مورد بررسی قرار گرفته است.

مروری بر فتح خرمشهر:

سوم خرداد، سالگرد روزی است كه اتحاد و همبستگی ملتی به پاخاسته ثمر بخشید و رزمندگانی بسیج شده از شهرهای اسلامی ایران توانستند با رزمی بی‌امان یكی از مهمترین شهرهای ایران را پس از 578 روز از چنگ دژخیمان بعثی بیرون برانند. شهری كه در ابتدای جنگ حماسه آفرید و مردم آن كه در اثر خیانتها و نامردمی‌های بنی‌صدر و یارانش بی‌دفاع مانده بودند با چنگ و دندان و در شرایطی كه جز چند اسلحه سبك و كوكتل مولوتفهای دست‌ساز و یاری خداوند چیزی در اختیار نداشته، بیش از یك ماه در مقابل ارتش تا بن دندان مسلح مقابله كردند و حماسه آفریدند.

پس از مرحله سوم عملیات بیت المقدس، فرصت لازم در اختیار یگان‌ها قرار گرفت. و در این میان، قرارگاه فجر نیز با سه تیپ پیاده وارد منطقه عملیاتی شد. سپس طی جلسات متعددی با حضور فرماندهان ارشد عالی رتبه نظامی جهت انجام مرحله چهارم، عملیات بیت المقدس طراحی شد.

این در حالی است كه همگان می‌پندارند ایرانیان فتح خرمشهر را به بعد موكول كرده و برای اثبات ادعاهای خود توقف عملیات را در محور شلمچه- خرمشهر گوشزد می‌كنند.

با این حال، مرحله چهارم عملیاتی طراحی می‌شود و نقاط ضعف و صدمه دیده نیروهای اسلام ترمیم می‌شود. محورها و راههای مختلف شناسایی می‌شود و نیروها با آمادگی و سازماندهی بهتر تلاش می‌كنند تا خرمشهر را از چنگال دشمن خارج كنند.

در جبهه مقابل نیروهای عراق، برای درهم ریختن سازماندهی ایرانیان، همچنان به انجام پاتك و گلوله باران مواضع ایران پرداخته و با حملات گسترده هوایی تلاش كردند تا نیروهای ایران را از هجوم به خرمشهر منصرف كنند. قسمت اعظم لشكرهای عراق در منطقه جنوب در محور جدید جمع شده و خود را آماده نبردی عظیم می‌نمایند.

عملیات در این مرحله در روز 1 خرداد ماه سال 1361 طرح ریزی می‌شود و یگان‌هایی از قرارگاههای فجر، فتح و نصر كه بایستی در عملیات شركت نمایند. به تكمیل، تغییر ، گسترش و شناسایی و سایر اقدامات لازم برای كسب آمادگی مشغول می‌شوند.

سرانجام در این مرحله، عملیات از ساعت 22 و 30 دقیقه و در تاریخ 1 خرداد 1361 آغاز می‌شود.

قرارگاه نصر در امتداد مرز پیشروی كرد و موفق شد جاده شلمچه را مسدود كند. قرار گاه فجر نیز توانست ضمن تامین پل نو، نیروهایش را به اروندرود برساند. اما قرارگاه فتح به دلیل حساسیت و هوشیاری دشمن نتوانست به اهداف مورد نظر دست یابد و با روشن شدن آسمان در منطقه پلیس راه جاده خرمشهر- اهداف متوقف شد.

در برابر تك سریع و غافلگیرانه رزمندگان پرتوان اسلام، نیروهای عراقی دچار وحشت و سرگردانی شدید شدند و نتوانستند عكس‌العمل مناسبی نشان دهند و ارتباط یگان‌های دشمن با یكدیگر قطع گردید. به این ترتیب، محاصره خرمشهر كامل شد. اما نیروهای دشمن همچنان در داخل شهر مقاومت می‌كردند. دشمن برای خارج كردن نیروهایش از محاصره در محدود پل نو و نهر عرایض، از سمت غرب (شلمچه) و شرق (خرمشهر) چندین بار پاتك كرد؛ لیكن با مقاومت یگان‌های ایرانی مستقر در منطقه مزبور این پاتك‌ها به شكست انجامید. سپس دشمن نیروهای خود را از شمال شرقی خرمشهر به دورن شهر آورد تا توان خود را برای حفظ اشغال خرمشهر تقویت كند.

صبح روز 3 خرداد 1361 حلقه محاصره خرمشهر تنگ‌تر شد و انبوه نیروهای دشمن كه 2 روز محاصره در هوایی گرم طاقت‌شان را به سرآورده بود، مقاومت را بی‌تاثیر دانستند و با خروج از مواضع خود در تمام شهر در چند ستون طولانی و در كنار هم به سوی پلیس راه آمدند و در حالی كه تكبیر می‌گفتند و شعار الموت لصدام و دخیل خمینی سرمی‌دادند خود را تسلیم كردند.

سرانجام خرمشهر قهرمان طی 25 روز نبرد سنگین در سوم خردادماه زمانی كه عقربه‌های ساعت روی 13 و 50 دقیقه بود پس از 578 روز، آزاد شد. در ساعت 16 و 30 دقیقه بعدازظهر رادیوی جمهوری اسلامی ایران این خبر را اعلام می‌كند: شنوندگان عزیز توجه فرمایید: خرمشهر شهر خون آزاد شد الله اكبر، الله اكبر (سمیعی ، ص 111-117 خرمشهر در جنگ، ص 86-87، بختیاری و معین وزیری ، ص 153-156)

تاثیرات فرهنگی و اجتماعی فتح خرمشهر در هویت ملی:

آزادسازی خرمشهر در هشت سال دفاع مقدس در سالهای اول جنگ تحمیلی به فراخور اهمیت آن در فرهنگ و جامعه ایرانی آثار قابل توجهی برجای گذاشته است. اگرچه شاید مطالعه آثار و فتح خرمشهر در عملیات بیت المقدس برجامعه و فرهنگ زود باشد ولی نمودهای آن را در فرهنگ  می‌توان از هم اكنون مورد بررسی قرار داد.

الف) تاثیر فرهنگی:

با هجوم سراسری ارتش بعث عراق به جمهوری اسلامی ایران و آغاز یك جنگ تمام عیار، و پیروزی در عملیات بیت‌المقدس برای فتح خرمشهر تقریباً همه چیز دستخوش تغییر شد. رزمنده‌ای كه در این عملیات جنگیده (نه جنگ خوانده) با رزمنده‌ای كه تجربه این فتح بزرگ را ندارد متفاوت است و رزمنده شركت‌كننده در فتح خرمشهر آگاه‌تر و پخته‌تر از رزمنده‌ای است كه در این فتح شركت نداشته است.

این عملیات در بحبوحه تنگناهای اعتقادی و روانی، درس مقاومت و از خودگذشتگی و تحمل مصائب را به افراد جامعه آموخت و بسیاری از افراد جامعه را انسانهایی مقاوم، ایثارگر، خستگی ناپذیر، فداكار، كم توقع و سختكوش ساخته است. (ویژگی‌هایی كه در قالب خرده فرهنگ ایثار و شهادت آمده است.) و هم چنین باعث افزایش انسجام ملی و فرهنگی و كاهش قوم مداری و تضادهای مذهبی شده و هم افراد یك جامعه را در یك صف واحد قرار داده است.

ب) تاثیر بر فرهنگ غیرمادی با معنوی:

این فرهنگ مشتمل بر موضوعاتی است كه جنبه كیفی دارد. آثار ادبی ، هنری، فكری، آداب و رسوم، سنت‌ها ، اخلاقیات و ... به طور كلی سرمایه معنوی یك جامعه جزء فرهنگ معنوی جامعه به شمار می‌روند. (وثوقی و نیك خلق، ص 126-127)

1-   افزایش انسجام ملی و فرهنگی جامعه: (افزایش گرایشهای ملی و كاهش تضادهای مذهبی و قومی)

آزادسازی خرمشهر یك واقعه كم نظیر در تاریخ دفاع مقدس به شمار می‌رود كه در داخل خاك ایران انجام شد و با نبردها و عملیات‌های دیگر به دلیل وسعت منطقه نبرد و هم به دلیل اشتیاق مردم جهت آزادسازی خرمشهر در جبهه‌های نبرد متفاوت بود. این عملیات در تاریخ هشت‌ساله جنگ تحمیلی كم نظیر است. زیرا در این عملیات خصوصاً پس از آزادسازی خرمشهر تمام كشورهای حامی عراق احساس خطر كردند و مجبور به ارائه پیشنهادهایی برای برقراری صلح شدند و نیز زمینه ورود ایران به خاك عراق مهیا شده بود. در روزهای اول جنگ و به واسطه اغتشاش‌ها در كردستان، دیگر شهرهای ایران و نیز فقر عمومی ، نگرشی عامی در كشور بوجود آمده بود و از روح مشاركت اجتماعی بی‌بهره‌اند. ولی مشاركت همه جانبه مردم در بیرون راندن دشمن از خاك میهن اسلامی خصوصاً در عملیات بیت المقدس از تمام اقوام و ادیان تعاون و همكاری در كارها، حفظ وحدت ملی در رویارویی با ستیزه‌ها و تعارض‌ها، انتقال خود به خودی تجربه‌ها، میهن پرستی، كمك‌های جانی و مالی در بیرون راندن دشمن از كشور، همه حكایت از انسجام ملی و روانی و فرهنگی تمام ایرانیان صرف‌نظر از هر دین و قومی داشته و عملكرد مردم ایران در آزادسازی خرمشهر، نمایش تلاش یك ملت منسجم و دارای مشتركات فرهنگی زیاد است كه در این فرهنگ جنبه‌های عام آن، جنبه‌های خاص را تحت شعاع قرار داده است. بنابراین به تركیب فرهنگ مردم ایران كه دارای ریشه های ملی و اسلامی بود، امروزه بعد سومی اضافه شده و آن تاثیرات فرهنگی ناشی از آزادسازی خرمشهر است كه به علت طولانی بودن عملیات، این تاثیرات پایدار خواهد ماند.

2-   شكل‌گیری خرده فرهنگ:

گروههای اجتماعی مانند: طایفه، تیره و .. و گروههای مكانی و محلی، مانند مردم یك ناحیه یا ده ، گروههای شغلی،‌خویشاوندی، اقلیت های مذهبی و بالاخره قشرهای مختلف اجتماعی یك جامعه، هركدام فرهنگ كوچك ویژه‌ای دارند كه در درون چهارچوب گروه اجتماعی خاص‌شان مطرح است و به طور كلی طبیعت و شكل اختصاصی و بومی و محلی دارد. این فرهنگ كه در عین حال با فرهنگ كل جامعه هماهنگی دارد و از آن پیروی می‌كند، خرده فرهنگ یا پاره فرهنگ نام دارد (وثوقی  و نیك خلق، ص 138)

در اجتماعاتی مانند جبهه كه افراد به صورت گروههایی به طور جدا از هم كه از نقاط مختلف كشور در مجاورت یكدیگر زندگی می‌كنند و نیز در آنجا هر یك در نقاط و محورهای جدا از هم مستقر می‌شوند، هرچند با گذشت زمان تحت تاثیر فرهنگ كلی جامعه و برآیند كنش‌های متقابل و مبادله فرهنگی آن‌ها قرار گرفته‌اند ولی در عین حال خرده فرهنگ ویژه‌ای نیز دارند. البته آزادسازی خرمشهر هم به نوبه خود دارای خرده فرهنگهایی بود كه در زیر ابتدا به زمینه شكل‌گیری خرده فرهنگ تا قبل از عملیات بیت المقدس می‌پردازیم.

قبل از شروع عملیات بیت المقدس / آزادسازی خرمشهر در خرداد 1361 عده‌ای از رزمندگان ماهها و حتی سالها وقت خود را در محیطی متفاوت با محیطهای عادی سپری كرده و با افراد مختلف از اقوام، قبایل ، گروههای زبانی، اقلیتهای مذهبی، خرده فرهنگ‌ها و گروههای ویژه صنفی و طبقاتی در تماس و مراوده بوده‌اند. هم چنین تحت تاثیر تبلیغات و ارشادت خاصی قرار گرفته و در شرایط ویژه خاصی از نظر محیطی و تكنیكی قرار داشته و مجبور به استفاده از پوشش خاص بوده‌اند. حوادث مختلف و هیجان‌انگیز دیده و بعضاً در شرایط سخت و طاقت فرسا زندگی كرده‌اند. این محیط و این شرایط به مرور زمان، رفتارهای خاصی را موجب شده و در طول زمان این رفتارها عمومیت پیدا كرده و در نتیجه یك خرده فرهنگ جدید و متفاوت با خرده فرهنگ‌های دیگر در انطباق با محیط و شرایط جدید تكنیكی و زیستی شكل گرفته است. این خرده فرهنگ در جبهه پدیده فرهنگی خاصی است كه زاییده ماهها و سالهای قبل از آزادسازی خرمشهر است. رزمندگانی كه هركدام حداقل 45 روز و حداكثر 21 ماه در جبهه‌ها و در یك شرایط زیست محیطی و تكنیكی متفاوت با محیط‌های دیگر بسر می‌برده‌اند.

عوامل مهم در شكل‌گیری خرده فرهنگ جبهه (خصوصاً جبهه جنوبی)

1-   محیط خاص اهواز از نظر زیستی و تكنیك جنگی

2-   محیط خاص اهواز از نظر زبان (عربی)، لهجه (لری) و خرده فرهنگ كه محل تلاقی نیروها محسوب می‌شد.

3-   محیط خاص منطقه از نظر برپایی و اهمیت دادن به مناسك و شعارهای دینی و مذهبی

4-   محیط خاص منطقه از نظر رجز خوانی

5-   محیط خاص منطقه از نظر وجود قشرهای گوناگون

6-   محیط خاص منطقه از نظر وجود نیروهای شهری، روستایی و عشایری و ...

7-   محیط خاص منطقه از نیروهای بومی/ محلی یا غیربومی

8-   و....

بنابراین خرده فرهنگ رزمنده از نظر مكانی متعلق به جبهه جنوب و شرایط خاص آنجا است.

از ویژگیهای عمده این خرده فرهنگ، متاثر بودن از آرمان های اسلامی و ایدئولوژی مذهبی- خصوصاً شیعه- است. به این معنی كه باورها، اعتقادات، ارزشها، هنجارها، رسوم اخلاقی، آداب و عادات آن پیوستگی فوق العاده با دین دارد و مناسك و شعائر دینی در حد وسیعی برپا داشته می شود.

1-   ویژگی های ظاهری

الف) رفتار ظاهری: نسبت به یكدیگر كاملاً‌خونسرد ومهربان هستند.

ب) پوشش ظاهری: لباس بسیار ساده می‌پوشند. معمولاً چفیه برگردن دارند و دارای پیشانی‌بند می‌باشند.

ج) خستگی‌ناپذیر بودن: در محیط سخت و طاقت‌فرسای جبهه كار را در راه رضای خدا انجام می‌دادند و اصلاً‌خستگی احساس نمی‌كردند.

د)تعاون و همكاری: ویژگی «تعاون و همكاری» به جای «رقابت و سبقت جویی» «جنگ موجب تجمع اعضای گروه و افزایش روح همبستگی و تجدید شدن پیوستگی و اتفاق نظرات و از بین رفتن اختلافات می‌شود» (برتول، ص 76) در جنگ به این علت كه حائلی بین دوست و دشمن نیست تكثر و تنوع وجود ندارد و لذا در رقابت و ستیزه‌جویی جای خود را به تعاون


Wilma
جمعه 17 آذر 1396 02:23 ق.ظ
If you would like to increase your familiarity simply keep visiting this site and be updated with the newest news posted here.
What do you do when your Achilles tendon hurts?
سه شنبه 17 مرداد 1396 01:55 ق.ظ
This is my first time visit at here and i am actually pleassant to read all at one place.
BHW
جمعه 1 اردیبهشت 1396 03:04 ق.ظ
I'm not sure why but this website is loading extremely slow for me.
Is anyone else having this issue or is it a problem on my end?
I'll check back later and see if the problem still exists.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


فهرست وبلاگ

پیوندهای روزانه

طبقه بندی

آرشیو

نویسندگان

پیوندها

نظرسنجی

    نظر شما درباره وبلاگ به طور کلی چیست؟





آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

جستجو

آخرین پستها

اَبر برچسبها